بشناسد ، به غايتِ همه معرفت‌ها و دانش‌ها ، دست خواهد يافت . و مراد از معرفت نفس ، شناخت عميق و يقينى انسان نسبت به مقام مخلوقى و افتقارى خويش و نوعى ارتباط سنجىِ مجازى ميان خالق و خودش و نيز شناخت ماهيت نفس و انواع تأثير و تأثّرات آن و عوامل اصلاح و تهذيب آن در مقابل عوامل طغيان و توحّش ؛ و به عبارتى ديگر ، هر آن‌چه كه به نوعى با نفس انسان مرتبط است و در سلوك و تكامل او تأثير مىگذارد ، مىباشد . مرحوم آيت الله كشميرى در اين باره گفته است : « دستور العملهاى ايشان در معرفت نفس و ربّ ، مؤثر بود . » « 1 » و در جايى ديگر فرموده است : « كسى كه معرفت نفس پيدا نكند ، هيچ چيز ندارد . » « 2 » وى در اين زمينه ، نفى خواطر و سعى در توجّه به خدا و تأمّل در آيات الهى را بهترين مجال براى معرفت و شناخت نفس ، تلقّى مىنمود و در اين زمينه ، دستور العملهاى مشخّصى را به شاگردان خود ميداد كه بسيار مهم هستند و بيان موارد آنها در حدّ گنجايش اين نوشته نميباشد . « 3 » 6 . اصلاح و تهذيب مهم‌ترين ويژگى ظاهرى عارفان واقعى از نظر اسلام ، كه در آيات و روايات فراوان اسلامى ، با تأكيد هر چه تمام‌تر از آن سخن گفته شده و در واقع ، همين مشخّصه است كه در مقام عمل ، عارف نمايان مدّعى را از اولياى ربّانى ، جدا مىسازد ، تهذيب نفس و اصلاح عمل است . خداوند متعال در قرآن كريم و نيز معصومان دين اسلام عليهم‌السلام در بىشمارى از رهنمودهاى خود ، اين ملاك اساسى را در قالب آموزه‌هايى همچون : تهذيب نفس ، اصلاح نفس ، اصلاح عمل ، تصفيه ، تحليه و . . . و نيز با بيان فضايل و رذايل اخلاقى و عملى و ترسيم گناهان و منهيات و انواع ذنوب و معاصى و فواحش و حرام‌ها و . . . و همچنين در ضمن دعوت به تقوا و ورع ، اطاعت از فرامين الهى ، شريعت محورى و مراعاتِ دين و ديندارى و تببين ملكوت برخى اعمال و خصلت‌هاى انسانى و غيره و غيره ، به مؤمنان آموخته‌اند . همچنين در توصيه‌هاى عموم عارفان معروف شيعه كه واقعاً به مقاماتى رسيده‌اند ، به‌ويژه سلسله عارفان تربيت يافته در مكتب مرحوم قاضى ، گام اوّليه و اصل اساسى و ملاك زيربنايى در سلوك و تكامل و رسيدن انسان به مقامات معنوى ، همين مسئله ، عنوان شده كه در سايه تقوا و ورع و ترك گناه و رذايل اخلاقى و رياضات شرعيه حاصل مىشود .

--> ( 1 ) - اقليم وجود ، ص 63 . ( 2 ) - همان ، ص 107 . ( 3 ) - همان .